De wetenschap waarin iedereen en niemand gek is – ‘De psychiater’ van Machado de Assis

Het hogere doel van de psychiater is de wetenschap, ‘het maken van een diepgaande studie van de waanzin, van zijn verschillende gradaties, de afzonderlijke gevallen ervan te classificeren, en ten slotte de oorzaak van het verschijnsel en de universele remedie te ontdekken.’ Deze zin zou niet misstaan in een richtlijn psychiatrische diagnostiek, een beleidsplan van het zoveelste aanjaagteam verwarde personen of in de notulen van een strategisch overleg in een academisch psychiatrisch centrum. Bovenstaande zin komt uit het in 1882 geschreven verhaal ‘De psychiater’ van de Braziliaanse schrijver Machado de Assis (1839-1908).

De Assis was het dorre realisme en de romantiek van zijn tijd ver vooruit en schreef in een persoonlijke en moderne stijl over grote thema’s als waanzin en werkelijkheid. In zijn roman ‘Posthume herinneringen van Brás Cubas’ kijkt een rijke vrijgezel vanuit zijn graf terug op zijn leven, waarin hij onderkent wat hij al wist, dat egoïsme de essentie is van de menselijke natuur. Zijn verhalen zijn literair gezien zeker zo goed als zijn bekendste romans en zijn werk had grote invloed op moderne twintigste-eeuwse schrijvers als Proust, Borges en de latere García Márquez. Het verhaal ‘De spiegel' gaat over een man die zijn identiteit ontleent aan zijn kleding en alleen nog als zodanig wordt gezien. Meester-vertaler August Willemsen vertaalde een groot deel van zijn werk dat in de jaren tachtig van de twintigste eeuw in het Nederlands verscheen bij de Arbeiderspers. Het is nu alleen nog tweedehands te verkrijgen.

Delen