Regels en het recht

(Leestijd: 2 - 4 minuten)
recht

Soms vergeten we dat het recht veel meer is dan een verzameling regeltjes is waar we ons aan moeten houden om problemen met de inspectie en de zorgverzekeraars te voorkomen. Naarmate een samenleving technisch gecompliceerder wordt, moet regelgeving gedetailleerder worden maar wordt hier soms niet het grote doel van het recht bij vergeten? 

Het recht is namelijk het resultaat van een ontwikkeling die even oud is als de mensheid zelf. Als je naar de verschillende rechtsstelsels in verschillende landen en culturen kijkt, valt op dat er weliswaar veel verschillen zijn, maar nog veel meer overeenkomsten. Zo zijn moord en diefstal in vrijwel ieder rechtsstelsel verboden. Dat is niet zo vreemd, want een samenleving waarin moord en diefstal zouden zijn toegestaan, zou niet kunnen functioneren. Mensen zouden zich verstoppen in hun huizen, en geen contact meer met anderen durven hebben, of er zou een totale chaos en burgeroorlog ontstaan. Die chaos probeert het recht te voorkomen, en dat doet het al sinds het begin van de mensheid.

 

Vanaf de Verlichting heeft er de laatste paar honderd jaar nog een andere belangrijke ontwikkeling plaatsgevonden, althans in Europa en Noord-Amerika. Dit is de ontwikkeling van het begrip ‘menselijke waardigheid’. Ieder mens heeft een inherente waardigheid die gekoppeld is aan zijn mens-zijn, en het recht dient die waardigheid te beschermen. Daarom is bijvoorbeeld slavernij verboden. 

De basis van het recht blijft dat burgers op een vreedzame manier met elkaar moeten kunnen samenleven, met respect voor elkaars waardigheid. Daar moet het recht voor zorgen. Dat doet het recht op verschillende niveaus. Zo zijn er diverse internationale verdragen, die onze menselijke waardigheid beschermen door fundamentele mensenrechten te creëren, maar bijvoorbeeld ook door individuele eigendom te beschermen. Er is nationale wetgeving, die bescherming biedt tegen misdrijven door bepaald gedrag strafbaar te stellen, maar die het ook mogelijk maakt om met elkaar te handelen. Andere wetten bieden een regeling om gevaarlijke en verwarde personen hun vrijheid te ontnemen en tegen hun zin te behandelen. Niet alles kan in de wet geregeld worden, en daarom worden veel concrete zaken uitgewerkt in algemene maatregelen van bestuur, door rechterlijke uitspraken, en soms ook in afspraken die nog slechts via tussenstappen tot een wet zijn te herleiden. 

 

Denk bij dit laatste bijvoorbeeld aan sommige eisen voor materiële controle van de zorgverzekeraars.  Door de complexiteit van onze samenleving is een enorme hoeveelheid aan regels ontstaan. Soms vergeten we echter wat het doel van die regels moet zijn: voorkomen dat er een totale chaos ontstaat en zorgen dat ieders menselijke waardigheid beschermd wordt. De grotere doelen van het recht uit het oog verliezen kan gevaarlijk zijn. Het risico bestaat dat regels onbedoeld juist bijdragen aan het ontstaan van chaos, of mensen in hun waardigheid aantasten. Laten we ons daarom bij iedere regel die we tegenkomen, blijven afvragen: wat is het doel hiervan? En past deze concrete regel nog wel bij de grotere doelen van het recht? Als dat niet zo is, moeten we ons daar als beroepsgroep wat mij betreft stevig over uitspreken. Hier zou ook de NVvP een rol in kunnen spelen, bijvoorbeeld door het uitlokken van een proefproces, of door een handreiking hoe om te gaan met verwarrende regelgeving. In extreme gevallen zouden we er wat mij betreft voor kunnen kiezen om bepaalde regels te negeren. Het is dan wel belangrijk om dit als beroepsgroep gezamenlijk te doen, en naar de buitenwereld toe duidelijk te maken, waarom wij dit doen. 

 

Diederik de Rooy is jurist en psychiater, en is verbonden aan het Leids Universitair Medisch Centrum en aan Transparant Leiden.