In haar roman De gezichten beschrijft de Deense schrijfster Tove Ditlevsen een ontwikkelende psychose. Bij het lezen van deze roman dacht ik telkens aan het fenomeen waanstemming, hoewel ik die term eigenlijk nooit gebruik of hoor. Het is een term die in de vergetelheid lijkt te raken. De gezichten liet mij zien hoe waardevol deze term kan zijn. Hoog tijd voor een rehabilitatie van de waanstemming.
De gezichten gaat over Lise, een succesvol kinderboekenschrijfster met allerlei impostergevoelens en een nogal ingewikkelde thuissituatie. Zij woont met haar man Gert, hun drie kinderen en de huishoudster, Gitte (en dan is er ook nog een personage met de naam Grete, dus als je van verwarrende namen houdt zou ik deze roman zeker lezen). De huishoudster Gitte gaat naar bed met Lises man én mogelijk met Lises zoon. Lise wordt steeds achterdochtiger (wie zou dat niet worden in deze situatie), en ontwikkelt geleidelijk het idee dat de rest van het gezin tegen haar samenspant. In de loop van het verhaal raakt Lise alsmaar meer in de ban van de stemmen die zij hoort, en raakt zij ervan overtuigd dat de andere gezinsleden haar willen vermoorden. Inmiddels is zij dan ook opgenomen in een psychiatrische kliniek.
Aan het begin van het verhaal ervaart Lise voornamelijk een onheilspellend gevoel, zoals omschreven in de volgende citaten:
‘Ik ben bang,’ fluisterde ze hardop. […] Wat kwam er toch dag na dag dichterbij, onafwendbaar als de tijd zelf?
Het kon geen toeval zijn. Het gevaar omsingelde haar plotseling van verschillende kanten en je had geen idee wat het allemaal betekende.
‘Het is voor het eerst sinds Gitte voor ons werkt dat ze niet thuis is,’ zei Lise, ‘en dan zien we haar op tv.’ Het was alsof het geen toeval kon zijn, alsof het een onderdeel was van datgene wat dichtbij kwam, in de dreigende boosaardigheid die haar omringde. ‘De wereld is gek geworden,’ zei Gert melancholisch en hij staarde in zijn glas.
Het fenomeen dat Ditlevsen hier beschrijft kunnen we een waanstemming noemen. In het Handboek psychiatrisch onderzoek staat de volgende definitie: ‘de omgeving of de eigen persoon wordt door de patiënt beleefd als veranderd; hij voelt zich verbijsterd en heeft allerlei vermoedens die voor de psychiater geen betekenis of verband hebben.’ De term waanstemming kent een lange geschiedenis, en wordt vaak beschreven als een prodromaal of randpsychotisch fenomeen. Jaspers beschreef de Wahnstimmung (delusional atmosphere in mijn Engelse versie van Allgemeine Psychopathologie) bijvoorbeeld al aan het begin van de vorige eeuw. Hij schrijft onder meer: ‘something seems in the air which the patient cannot account for, a distrustful, uncomfortable, uncanny [unheimlich] tension invades him’ en ‘everything gets a new meaning’ (opnieuw, Engelse vertaling). Voor Jaspers stond de waanstemming aan de wieg van een uiteindelijke waan. Waanstemming is dus iets anders dan achterdocht.
Nu is het fenomeen waanstemming niet uit de lucht gegrepen: er is onderzoek dat de klinische relevantie laat zien. In 2022 verscheen in World Psychiatry een uitgebreide en indrukwekkende ‘bottom-up review’ over de geleefde ervaring van psychose. Onderzoekers en ervaringsdeskundigen werkten hierin samen om de fenomenologie van psychotische ervaringen in kaart te brengen, met oog voor de verschillende fases. Bij de prodromale fase noemen zij de waanstemming (delusional mood) als een belangrijk fenomeen. De beschrijving in dit onderzoek refereert ook direct naar de beschrijving van Jaspers. Een unheimlich innerlijk gevoel van spanning, alsof er iets onheilspellends staat te gebeuren, zonder dat het individu precies kan duiden wat er aan de hand is: ‘something seems in the air’, ‘something is going on; do tell me what on earth is going on.’ De auteurs beschrijven dat het voor het individu voelt alsof diegene de enige is die deze veranderingen opmerkt: ‘I felt I was the only sane person in the world gone crazy.’ Ook de veranderde tijdsbeleving is een belangrijk aspect, waarbij het voelt alsof de tijd stilstaat. Het fenomeen waanstemming kan inzicht geven in de wijze waarop een psychose zich ontwikkelt.
De waanstemming is dus een belangrijk concept in de fenomenologie van psychose, en kan ons helpen randpsychotische en prodromale fenomenen beter te herkennen en te beschrijven. De gezichten illustreert dat mooi (‘de dreigende boosaardigheid die haar omringde’). Lise gaat uiteindelijk weer naar huis vanuit de psychiatrische kliniek, en Gitte is weggegaan. Maar of het onheil daarmee ook is geweken, blijft de vraag.
Literatuur
Ditlevsen T. De gezichten. Amsterdam: Das Mag, 2019.
Jaspers K. General Psychopathology. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1997.
Fusar-Poli P, Estradé A, Stanghellini G, et al. The lived experience of psychosis: a bottom-up review co-written by experts by experience and academics. World Psychiatry. 2022;21(2):168-188.




