Wat is de rol van kunst binnen psychiatrie, en wat kunnen wij als mentale zorgverleners hiervan leren? Psychiatrie kent een lange geschiedenis van heen-en-weer gaan tussen het zoeken naar precisie en meetbaarheid, en juist het gaan verdiepen in de beleving. Ondertussen wordt het steeds duidelijker dat de twee elkaar nodig hebben, en dat we als psychiaters ons niet mogen blindstaren op de biologie. We zitten immers in een vakgebied dat zich bezig houdt met existentie en daar speelt kunst een belangrijke rol in. Maar het is ook duidelijk dat er nog veel te ontdekken is over hoe kunst en psychiatrie elkaar beïnvloeden.
Art Cure
Een van de internationale onderzoekers die zich hieraan heeft bijgedragen, is professor psychobiologie en epidemiologie aan de University College London, Daisy Fancourt. Haar boek, Art Cure: The Science of How the Arts Transform our Health (in het Nederlands vertaald als Kunst als medicijn – de wetenschap van kunst en gezondheid), leidt de lezer, aan de hand van de wetenschap, door talloze gebieden waarop wij als mens ons welzijn ervaren: mentaal, fysiek, cognitief, gezond gedrag, sociaal gedrag en een langer leven. Voor elk hoofdstuk diept ze op een heldere en genuanceerde manier de literatuur op. Bovendien maakt ze dit ook verstaanbaar voor mensen zonder wetenschappelijke achtergrond, zonder dat ze zich laat vangen aan generalisaties of overmatig optimistische interpretaties. Met behulp van verschillende casussen en wat ze een ‘aanbevolen dosering’ kunst noemt, wordt elk hoofdstuk ook in de praktijk geplaatst en geeft de auteur concrete aanbevelingen voor je kunst kan gebruiken om de verschillende gebieden die ze aanhaalt te verbeteren.
Art Cure is een boek dat de lijn tussen informatie en aanbevelingen mooi bewandelt. Het weet moeiteloos te inspireren omdat de auteur met behulp van wetenschap erin slaagt om kunst naar voor te schuiven als één van onze basisbehoeften. Het hoeft geen verrassing te zijn dat wij als mens niet zonder kunst kunnen; in de meest gedepriveerde omstandigheden wordt er steeds ruimte gemaakt voor verhalen, muziek, tekeningen, dans, noem maar op. Maar wat dit boek zo mooi doet is het ook maar eens bewijzen, met talloos onderzoek van andere bevlogen wetenschappers die eveneens overtuigd zijn van de waarde van kunst in ons leven.
Wat Fancourt in Art Cure theoretisch uiteen zet, wordt toegepast in De kunst van herstellen – een persoonlijke, visuele reis vastgelegd in dagboeken en kunst, van Desiree Uuldriks in samenwerking met onderzoekers Harriëte Riese en Michelle Servaas van Universiteit Groningen.
Uuldriks toont zichzelf op een prachtig kwetsbare manier door niet alleen haar kunstwerken te laten zien – iets waar onvermijdelijk stukken van jezelf insteken – maar dit ook te linken aan dagboekfragmenten van haar dagen in de depressie die haar leven op dat moment al lange tijd beheerst. Het boek geeft de mogelijkheid om als lezer de kunst voor zichzelf te laten spreken, maar ook om haar eigen interpretatie en verwerking je blik te laten kleuren. Zo word je als lezer meer dan enkel een observator maar mag je het proces ook mee beleven met haar. Op die manier maakt Uulrdriks duidelijk wat kunst creëren heeft betekend in haar herstelproces, en het geeft de lezer de kans om depressie door haar lens te zien. De dagboekfragmenten zijn opgebouwd aan de hand van registraties die Uuldriks volbracht voor de Therap-i studie. De informatie over die trial die in het boek wordt gegeven leest helaas als minder relevant: onder andere de vele grafieken hadden geen meerwaarde voor het beleven van Uuldriks proces. Het zijn juist de kunst en de persoonlijke reflecties wat dit boek zo bijzonder maakt. Uuldriks doet wat Fancourt beschrijft in haar boek, haar kunst is een deel van haar herstel. Ze gebruikt het als therapeutische tool om te reflecteren, maar ook als manier om te communiceren met een buitenwereld die niet altijd een goed begrip heeft van wat het betekent om mentale gezondheidsproblemen te hebben.
In actie
Deze boeken roepen op om in actie te schieten. Om gretig meer te gaan lezen. Om onze omgeving aan te moedigen om die ene hobby toch verder te zetten. Om die museumpas wat vaker te gebruiken. Om te schrijven over wat er gebeurt in de wereld. Om tickets naar optredens cadeau te geven. Om met onze patiënten de weg te zoeken naar hun eigen manier van zelfexpressie. Om net als Uuldriks nieuwe wegen naar herstel uit te bouwen, en daarmee een rijker leven op te bouwen. Waar kunnen we nog meer op hopen als zorgverleners.
Boeken:
Art Cure: The Science of How the Arts Transform our Health – Daisy Fancourt – Penguin Random House UK
De Kunst van Herstellen: Een persoonlijke, visuele reis vastgelegd in dagboeken en kunst – Desiree Uuldriks, Michelle Servaas, Hariëttte Riese – University Of Groningen Press
