Op dinsdag 16 december maakte Van Dale het Woord van het Jaar bekend: hallucineren.[1] Natuurlijk niet vanwege hernieuwde aandacht voor een psychiatrisch symptoom of stoornis. Hallucineren verwijst hier namelijk naar het feit dat Large Language Models (LLM’s) zoals ChatGPT wel eens antwoorden verzinnen als ze niet de juiste informatie tot hun beschikking hebben. Alhoewel we blij verrast zijn dat de psychiatrie-taal ook boven komt drijven bij de taalverkiezing van het jaar, willen we het gebruik van de term hallucineren in deze context bekritiseren. Onjuist gebruik van psychiatrische termen kan namelijk onbedoeld stigmatisering in de hand werken.
Het Handboek Psychiatrisch onderzoek definieert hallucineren als volgt: ‘Waarnemingen die optreden bij afwezigheid van ermee corresponderende sensorische stimuli van het betreffende zintuig’.[2] Zo verwijst de term akoestische hallucinaties naar het horen van stemmen of geluiden die door anderen niet worden waargenomen. Hallucinaties hebben per definitie iets te maken met waarneming. Volgens de ons bekende laatste stand van zaken is het nog niet mogelijk dat LLM’s zintuiglijke (of niet-zintuigelijke) waarnemingen kunnen hebben.
Nieuwe betekenis
In de context van AI heeft hallucineren een compleet nieuwe betekenis gekregen: ‘Informatie verstrekken die niet op (betrouwbare) data is gebaseerd en die daarom onnauwkeurig of volstrekt onjuist is’. De jury van Van Dale licht toe: ‘Hallucineren is geen nieuw woord, maar kreeg er recentelijk deze betekenis bij.’ Wij zijn voor taalvernieuwing, maar dit is wel een grote betekenisverruiming. En een onjuiste.
In de geneeskunde bestaat namelijk al een perfect woord voor dit fenomeen: confabuleren. Hetzelfde Handboek spreekt van confabuleren ‘wanneer de patiënt lacunes in het geheugen als gevolg van een neurocognitieve stoornis opvult met onjuiste verhalen van gebeurtenissen. De patiënt is zich daarbij niet ervan bewust dat deze feiten niet kloppen […].’[2] Confabuleren wordt met name gezien bij patiënten die lijden aan dementie.
Mensen met dementie en ChatGPT kunnen dus hetzelfde fenomeen vertonen: gaten in kennis opvullen met verzonnen verhalen. Dat is ook eerder beschreven in de literatuur.[3]
Het is nu ongetwijfeld te laat om het Woord van het Jaar aan te passen. Toch willen wij iedereen – en vooral Van Dale – aanmoedigen de taalpurist in zichzelf te omarmen, en in dit geval voortaan te spreken over confabuleren in plaats van hallucineren. En schroom vooral niet om iedereen in je omgeving te verbeteren – een garantie voor gezellige feestdagen.
Referenties
2.Hengeveld, MW., Oosterbaan, D., Tijdink, J. Handboek Psychiatrisch onderzoek. 2021. Boom Uitgevers Amsterdam.
3.Østergaard SD, Nielbo KL. False Responses From Artificial Intelligence Models Are Not Hallucinations. Schizophr Bull. 2023 Sep 7;49(5):1105-1107. doi: 10.1093/schbul/sbad068. PMID: 37220915; PMCID: PMC10483440.
