Kan metformine gewichtstoename door lithium verminderen?

Sanne van der Heijden
28 juli 2026

Hoi Sanne,

Ik zie een patiënt die last heeft van flinke gewichtstoename door lithium gebruik. Helaas hebben leefstijl-adviezen geen effect. Ik weet dat metformine wordt aanbevolen bij gewichtstoename door antipsychotica, maar weet jij of dit ook bij lithium zin heeft?

Groet,

Nanda

Hoi Nanda,

Helaas is gewichtstoename een vervelende, veelvoorkomende bijwerking voor veel psychofarmaca, waarbij antipsychotica het meest “berucht” zijn. Maar óók bij lithium komt gewichtstoename vaak voor: volgens oudere literatuur heeft ca 50% van de patiënten een gewichtstoename van 5-10%.¹

De eerste stap in behandeling van gewichtstoename door psychofarmaca is bekijken of dosisreductie mogelijk is of een switch naar een middel dat minder gewichtstoename geeft. Dat laatste is bij lithium vaak lastig; valproïnezuur is geassocieerd met een vergelijkbare gewichtstoename. Daarnaast zijn leefstijladviezen ontzettend belangrijk, dus die zijn ook de eerste stap. Als dit allemaal onvoldoende helpt, wordt in de Zorgstandaard Bijwerkingen geadviseerd om metformine te starten, maar alleen bij antipsychotica-geïnduceerde gewichtstoename.¹ Uit onderzoek is gebleken dat additie van metformine bij volwassenen met antipsychoticagebruik tot ongeveer 3 kilo gewichtsafname leidt en bovendien zorgt voor verbetering van glucosewaarden, verlaging van cholesterol en vetzuren.² Ook voor kinderen en jongeren is metformine effectief, alhoewel in mindere mate dan bij volwassenen.³

Voor antipsychotica-geïnduceerde gewichtstoename is metformine eerste keus omdat dit middel het meest onderzocht is, effectief is, en relatief goed verdragen wordt.⁴ Metformine is primair een antidiabeticum, maar zorgt ook voor remming van de eetlust en daarmee gewichtsafname. Voor obesitas in het algemeen geldt dat GLP-1 agonisten (o.a. de bekende Ozempic) eerste keus zijn vanwege een betere effectiviteit, maar onderzoek naar deze middelen in de psychiatrische populatie is nog beperkt (hoewel eerste resultaten veelbelovend zijn^5,6). Het effect op manische symptomen bij een bipolaire stoornis is nog niet goed bekend.

Terug naar de lithium: er staat géén aanbeveling voor metformine bij gewichtstoename in de zorgstandaard. Hoewel gewichtstoename bij lithiumgebruik regelmatig voorkomt, is niet zonder meer vast te stellen dat dit een causaal verband is. Zo worden ook een minder actieve leefstijl door behandeling van een manie, een toename van dorst waardoor meer inname van calorierijke frisdranken, hypothyreoïdie of polyfarmacie als oorzaken van de gewichtstoename genoemd. Naast de algemene leefstijladviezen is het bij lithium specifiek belangrijk om na te gaan hoeveel frisdrank er gedronken wordt en dit zo nodig te beperken.

Er bestaan geen gerandomiseerde studies die het effect van metformine bij gewichtstoename door lithiumgebruik onderzoeken. Wel is er een case-report uit India.⁷ Hierin wordt een casus beschreven van een jongvolwassene met manische episodes, die met metformine 8 kilo gewichtsverlies heeft.

Is het dan toch de overweging om metformine te starten bij gewichtstoename door lithium? Ja, mijn inziens wel. Gewichtstoename kan een ontzettend vervelende bijwerking zijn die de therapietrouw flink op het spel zet. Bij volwassenen met obesitas zonder psychofarmaca gebruik is metformine (beperkt) effectief gebleken voor gewichtsreductie en het case-report laat zien dat het wel degelijk iets zou kunnen doen bij lithium-geïnduceerde gewichtstoename. Metformine is uitgebreid onderzocht in de psychotische populatie, waarbij het op grote schaal geen verergering van psychotische symptomen geeft. Tegelijkertijd is het goed om je te realiseren dat het effect van metformine bij lithium-geïnduceerde gewichtstoename waarschijnlijk beperkt is. Als je start, is het belangrijk om de patiënt te informeren over het off-label gebruik. Naast de veelvoorkomende gastro-intestinale bijwerkingen (diarree, misselijkheid), is er ook een zeldzaam maar ernstig risico op lactaatacidose, waardoor bij dehydratie de metformine tijdelijk gestaakt moet worden (net zoals de lithium). Er is geen farmacokinetische interactie bekend tussen metformine en lithium, waardoor je geen veranderende lithiumspiegels verwacht. Tenslotte is het vooral bij vegan/veganistische patiënten het raadzaam om jaarlijks de vitamine B12 spiegel te controleren, omdat metformine deze kan verlagen.

Een andere overweging is om een GLP-1 agonist te starten (in samenwerking met een internist), maar wees hier wel bedacht op mogelijke verhoging van je lithiumspiegel^8,9 frequentere bloedspiegelbepalingen en goede instructies aan je patiënt zijn belangrijk. En realiseer je dat het gebruik, zonder een afgerond gecombineerd leefstijlinterventieprogramma, aardig in de kosten kan lopen voor de patiënt.

Conclusie: metformine bij gewichtstoename door lithium is niet onderzocht, maar kan (off-label) mijn inziens wel een (goedkope!) overweging zijn bij hoge lijdensdruk, in goed overleg met en met volledige informatievoorziening aan de patiënt. Realiseer je wel dat leefstijlinterventies de belangrijkste pijler van de behandeling van overgewicht blijven, ook bij een medicamenteuze behandeling. En laten we hopen dat er snel meer onderzoek komt naar effectiviteit en veiligheid van GLP-1 agonisten bij patiënten met een bipolaire stoornis en lithium, want die kunnen mogelijk nog veel meer gaan betekenen.