Psilocybine in de psychiatrie: waar ligt de grens?

Recente tuchtzaak

Het Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg in Amsterdam deed recent uitspraak in een zaak rond een psychotherapeut die, op verzoek van een patiënte met een dissociatieve identiteitsstoornis (DIS), psilocybine had geïntegreerd in de traumabehandeling. De patiënte was onder behandeling van een GGZ-instelling en gebruikte voorafgaand aan de psychotherapiesessies zelf aangeschafte (legaal verkrijgbare) psilocybinehoudende truffels. De behandelaar, in opleiding tot psychotherapeut, was hiervan op de hoogte, faciliteerde de sessies en volgde later ook een cursus over psychedelica-geassisteerde therapie. Nadat het dienstverband van de behandelaar bij de GGZ-instelling eindigde met een vaststellingsovereenkomst en zij als zelfstandig psycholoog vanuit haar eigen praktijk verder ging, bleef de patiënte bij haar in zorg. Later organiseerde de behandelaar als coach een retreat met psilocybinehoudende truffels.(1; ro. 3.13-3-14)

De GGZ-instelling deed een melding bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) op grond van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz), waarop de IGJ een onderzoek instelde en een tuchtklacht indiende. Het tuchtcollege oordeelde dat sprake was van het integreren van psilocybine in een reguliere GGZ-behandeling buiten bestaande professionele standaarden omdat het gebruik ervan in de psychiatrie zich nog in een experimentele fase bevindt en er binnen de reguliere zorg geen geldende richtlijnen of beroepsnormen bestaan (ro. 5.8). Ook wanneer een BIG-geregistreerde zorgverlener in welke rol dan ook psilocybine-ervaringen aanbiedt of begeleidt, valt hun handelen onder het tuchtrecht, ongeacht of het als coaching of retreat wordt gepresenteerd (ro. 5.25-5.27, tweede tuchtnorm art. 47 lid 1 onder b Wet BIG). 

De klacht werd gegrond verklaard en de psychotherapeut kreeg een voorwaardelijke schorsing opgelegd, met supervisievoorwaarden. Mogelijk speelde daarbij een rol dat de psychotherapeut eerder aan de IGJ had medegedeeld dat zij vanuit een besloten vennootschap als coach retreats wilde gaan organiseren (ro. 5.39). Daarnaast stelde de IGJ vast dat zij onvoldoende overleg voerde met collega’s, waaronder de geneesheer-directeur, te beperkt gebruikmaakte van intervisie en dat haar dossiervoering tekortschoot. De uitspraak volgt in een periode van groeiende belangstelling voor psychedelica zoals psilocybine bij psychiatrische aandoeningen, terwijl de wetenschappelijke evidentie nog niet heeft geleid tot goedkeuring, richtlijnen en klinische implementatie.

De huidige stand van wetenschap

De afgelopen decennia is het wetenschappelijke onderzoek naar psilocybine en andere psychedelica sterk toegenomen. De effectiviteit en veiligheid van psilocybine is met name onderzocht in patiënten met therapieresistente depressie (TRD).(2) Voor TRD lopen er momenteel twee grote internationale fase 3 trials. In beide trials gaf 25mg psilocybine een grotere afname in depressieve klachten na 6 weken ten opzichte van 1mg psilocybine (gemiddeld verschil van 4 punten op een depressie ernst schaal van 0 tot 60 punten).(3, 4) Hoewel het een statistisch significant verschil is, is de klinische betekenis beperkt. Ten tijde van de door de psychotherapeut georganiseerde retreat was er nog geen studie uitgevoerd naar de effectiviteit en veiligheid van psilocybine bij traumagerelateerde stoornissen. Momenteel is er één open-label trial gepubliceerd in deze populatie. McGowan et al. (2025) onderzochten primair de veiligheid van een eenmalige psilocybine sessie gecombineerd met psychologische begeleiding bij 22 patiënten met posttraumatische stressstoornis (PTSS) en rapporteerden geen ernstige bijwerkingen. Daarnaast lieten de patiënten een klinisch relevante verlaging van hun traumaklachten zien (gemiddelde afname van 30 punten na 4 weken [Cohen’s d van 2.1], op een trauma-ernstschaal van 0 tot 80 punten).(5) De effectiviteit en veiligheid van psilocybine bij patiënten met DIS is nooit onderzocht en psilocybine kan dissociatieve klachten oproepen of verergeren. Om deze reden worden patiënten met een gevoeligheid voor dissociatieve klachten over het algemeen uitgesloten van psilocybine trials.(2) 

Hoewel psilocybine in onderzoekssetting over het algemeen goed worden verdragen, kunnen ook ernstige effecten optreden, waaronder angst en verergering van psychotische of dissociatieve klachten. Juist omdat nog onvoldoende bekend is welke patiënten hiervoor kwetsbaar zijn, is terughoudendheid buiten onderzoeksverband in lijn met het principe primum non nocere (‘first do no harm’).

Deze casus onderstreept het belang van het doorlopen van het formele klinische onderzoeks- en registratietraject. Met goed opgezette studies kan op systematische wijze inzicht worden verkregen in de balans tussen veiligheid en effectiviteit. Dit ondersteunt een zorgvuldige afweging van de potentiële risico’s, zoals bijwerkingen of verergering van klachten, ten opzichte van de mogelijke therapeutische baten. Juist om deze afweging onafhankelijk en volgens methodologische en ethische standaarden te beoordelen, zijn geneesmiddelenautoriteiten zoals de European Medicines Agency (EMA) en het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) opgericht.

Het juridische spanningsveld

Nederland neemt internationaal een bijzondere positie in. Psilocybinehoudende paddo’s zijn verboden, maar psilocybinehoudende verse truffels vallen buiten de Opiumwet (art. 2 en 3 Ow). (6,7)  Hierdoor bestaat een juridisch grijs gebied waarin truffelsessies makkelijk toegankelijk zijn voor wie dit kan betalen, omdat het gebeurt in een commercieel circuit.

Parallel aan de academische onderzoekswereld is inmiddels een informeel veld ontstaan waarin niet alleen coaches/facilitators maar ook BIG-geregistreerde zorgverleners werken met psilocybine. Dat gebeurt in uiteenlopende settings, variërend van zorgvuldig georganiseerde trajecten (buiten onderzoeksverband) tot (internationale) retreats en informele thuissituaties waarin coaching en begeleiding plaatsvinden. Binnen dat veld bestaan grote verschillen in professionaliteit, scholing en risicomanagement. Sommige psilocybine-aanbieders werken zorgvuldig, met uitgebreide screening, geïnformeerde toestemming en medische monitoring, terwijl bij andere aanbieders zulke kaders volledig ontbreken.(8) Het ingewikkelde is dat juist professionals met een medische of psychotherapeutische opleiding in combinatie met klinische ervaring en beroepsnormenmogelijk het best toegerust zijn om psilocybine sessies te begeleiden. Tegelijkertijd vallen juist zij onder juridische en tuchtrechtelijke kaders, terwijl voor coaches en begeleiders zonder kwalificaties er meer juridische ruimte is. Het risico bestaat dat de experimentele toepassing zich hiermee verplaatst naar een context met minder professioneel toezicht.

Voor BIG-geregistreerde professionals ontstaat hierdoor spanning tussen de wens om veelbelovende behandelingen al in de praktijk toe te passen en de professionele plicht om eerst voldoende bewijs voor veiligheid en effectiviteit af te wachten. Terwijl het wetenschappelijk bewijs dat psilocybine potentieel therapeutische waarde heeft groeit, zoeken sommige patiënten zelf hun weg buiten de reguliere zorg, zeker wanneer reguliere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad. Tegelijkertijd ontbreken duidelijke professionele kaders. De recente tuchtuitspraak maakt duidelijk dat het tuchtcollege het volgende hanteert: zodra een BIG-geregistreerde professional psilocybine-gebruik actief faciliteert of integreert in behandeling, wordt dit gezien als een behandelinterventie waarvoor volledige professionele verantwoordelijkheid geldt. Het college benoemt expliciet dat persoonlijke overtuiging, positieve ervaringen van patiënten of aanvullende cursussen onvoldoende zijn om af te wijken van de professionele standaard. Dat psilocybinehoudende truffels niet verboden zijn, doet niet af aan de tuchtrechtelijke toetsing van BIG-geregistreerde professionals, die zich richt op het professionele handelen.

Aanbevelingen

Er is een duidelijke behoefte aan meer gecontroleerd wetenschappelijk onderzoek naar psilocybine, en psychedelica in bredere zin, zoals ook wordt onderstreept in het NVvP-memorandum ‘Psychedelica in de psychiatrie’.(9) Tegelijkertijd wordt benadrukt dat psychedelische therapieën zich nog in een experimentele fase bevinden. Voor een beperkte groep patiënten met ernstige therapieresistente klachten is een regeling voor vroegtijdige beschikbaarheid voor farmaceutische psilocybine verdedigbaar, al moet in Nederland een aanvraag hiervoor wel door een geneesmiddelenfabrikant ingediend worden bij het CBG. Belangrijker nog is het om in Nederland zorgvuldig opgezette klinische studies en naturalistische registratieprogramma’s te starten. Juist zo kan worden voorkomen dat kwetsbare patiënten uitwijken naar commerciële retreats.

Conclusie

De recente uitspraak laat zien dat de Nederlandse tuchtrechter een duidelijke grens trekt: psilocybine behoort – buiten onderzoeksverband – niet tot de reguliere psychiatrische behandelingen. Tegelijkertijd groeit de maatschappelijke en wetenschappelijke belangstelling snel. De uitdaging voor de komende jaren is waarschijnlijk niet óf psilocybine een plaats krijgen binnen de psychiatrie, maar hoe dat op een veilige, wetenschappelijk onderbouwde en professioneel verantwoorde manier kan gebeuren. 

Bronnen

1. RTG Amsterdam 8 mei 2026, ECLI:NL:TGZRAMS:2026:103 Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Amsterdam A2025/9099 2026 [Available from: https://tuchtrecht.overheid.nl/zoeken/resultaat/uitspraak/2026/ECLI_NL_TGZRAMS_2026_103.
2. Højlund M, Kafali HY, Kırmızı B, Fusar-Poli P, Correll CU, Cortese S, et al. Efficacy, all-cause discontinuation, and safety of serotonergic psychedelics and MDMA to treat mental disorders: A living systematic review with meta-analysis. European Neuropsychopharmacology. 2025;101:41–55.
3. Compass Pathways Successfully Achieves Primary Endpoint in First Phase 3 Trial Evaluating COMP360 Psilocybin for Treatment-Resistant Depression [press release]. 2025.
4. Compass Pathways Successfully Achieves Primary Endpoint in Second Phase 3 Trial Evaluating COMP360 Psilocybin for Treatment-Resistant Depression [press release]. 2026.
5. McGowan NM, Rucker JJ, Yehuda R, Agrawal M, Modlin NL, Simmons H, et al. Investigating the safety and tolerability of single-dose psilocybin for post-traumatic stress disorder: A nonrandomized open-label clinical trial. Journal of Psychopharmacology. 2026;40(1):139–48.
6. HR 26 maart 2023, ECLI:NL:HR:2013:BZ5374, ro. 4.4.
7. AG Vellinga 29 januari 2013, ECLI:NL:PHR:2013:BZ5374, ro. 34-37.
8. Geen controle op truffelceremonies: ‘Veel mensen denken: ik kan dit wel’ – Omroep Brabant
9. Blom R, Bloemen O, Bostoen T, van den Brink W, Kamphuis J, van Marle H, Mauro G, van der Meer P, Özgen H, Schroder A, Somers M, Veraart J. Memorandum psychedelica in de psychiatrie, handreiking voor de therapeutische toepassing van psychedelica. NVvP Platform psychedelica, 2024.