Waarom dit onderzoek?
Katatonie is een recidiverend syndroom, maar de risicofactoren die samenhangen met het lange termijnbeloop en terugval zijn nog onvoldoende begrepen. Huidige studies rapporteren variabele uitkomsten en beloop. Een longitudinale studie onder een adequate grote patiëntenpopulatie is essentieel om het beloop en de mechanismen van katatonie te begrijpen.
Onderzoeksvraag
Wat is het terugvalpercentage van katatonie over een tijd van meerdere jaren en wat zijn de factoren die samenhangen met terugval, in het specifiek bij patiënten met psychotische en affectieve spectrumstoornissen?
Hoe werd dit onderzocht?
Een retrospectief cohort onderzoek werd uitgevoerd in een neuropsychiatriecentrum in India voor acute zorg.(1) Patiënten werden geïncludeerd als ze voldeden aan de volgende criteria: volwassen, classificatie katatonie op basis van de ICD-10 diagnostische criteria (aanwezigheid ≥2 tekenen katatonie), classificatie psychotische of affectieve spectrumstoornis. Longitudinale data werden verzameld over een maximale periode van 6.5 jaar (range niet gerapporteerd). Het lokale ziekenhuisprotocol werd gevolgd voor de behandeling van acute katatonie, waaronder patiënten een lorazepam challenge test kregen met intraveneus 2mg of 4mg lorazepam. Twee psychiaters beoordeelden alle beschikbare informatie en stelden de diagnose katatonie. Tijd tot terugval werd geanalyseerd met Kaplan-Meier curves en de log-rank test om de kans op terugval tussen patiënten met een onderliggende psychotische stoornis of stemmingsstoornis te vergelijken. Het Cox proportionele hazards model werd geschat voor het effect van verschillende covariaten op terugval van katatonie symptomen, alleen univariaat statistisch significante covariaten werden toegevoegd aan het gecorrigeerde model.
Belangrijkste resultaten
Een totaal van 300 patiënten met katatonie werden geïncludeerd, 191 met een psychotische en 112 met een affectieve stoornis. De meerderheid van de patiënten was vrouw (57%), gemiddeld ~30 jaar, en was dit de eerste katatonie episode. De lorazepam challenge test was positief in 85% (257/303) van de patiënten. De mediane tijd tot terugval van katatonie symptomen was voor de gehele groep 25 maanden (95% betrouwbaarheidsinterval [BI] = 15 tot 34 maanden). Er werd geen statistisch significant verschil gevonden tussen patiënten met een onderliggend psychotische versus een affectieve stoornis (effectmaat niet beschreven). Het Cox proportionele hazards model identificeerde een aantal risicofactoren voor terugval van katatonie symptomen, te weten: respons op lorazepam (HR 1.91 [95%BI =1.12 tot 3.25]), benzodiazepinevoorschrift bij ontslag (HR 1.61 [95%BI = 1.11 tot 2.34]), poliklinische behandeling (HR 1.80 [95%BI = 1.30 tot 2.50]), terwijl antipsychoticavoorschrift bij ontslag was geassocieerd met een verlaagd risico op terugval (HR 0.57 [95%BI = 0.37 tot 0.88]).
In het gecorrigeerde model was alleen antipsychoticavoorschrift ten tijde van ontslag geassocieerd met een langere tijd tot terugval van katatoniesymptomen (HR 0.59 [95%BI = 0.38 tot 0.92]).
Beperkingen van het onderzoek
Methodologisch is dit noch een formele predictiestudie, noch een strikt etiologische studie met causale inferentie-methoden. Oftewel, het is vlees noch vis. Hoewel de resultaten gepresenteerd worden als voorspellende factoren voor terugval van katatonie, ontbreekt het aan verdere relevante resultaten die een predictiestudie vereisen. Denk hierbij aan prestatiematen van het model als geheel, een baseline risico voor een individuele patiënt, en validatie in een ander cohort zodat je iets kunt concluderen over de generaliseerbaarheid van een cohort in India naar andere landen.
Tegelijkertijd zijn de conclusies die getrokken worden door de auteurs alsof ze een causale studie hebben uitgevoerd: ‘…antipsychotics may play a key role in relapse prevention.’ Om zo’n conclusie te kunnen trekken hadden ze vooraf op basis van literatuur, hypotheses en kennis confounders moeten selecteren, waarbij er geen onderscheid gemaakt dient te worden of deze statistisch significant zijn of niet. Daarnaast betreft een aantal van de covariaten, zoals antipsychoticavoorschrift bij ontslag, tijdafhankelijke variabelen die pas na opname of ontslag beschikbaar kwamen. Door deze als baseline covariaten te behandelen, kan immortal time bias zijn geïntroduceerd. Hierbij ontstaat een vertekend beeld, omdat patiënten per definitie op basis van het onderzoek ontwerp geen terugval van katatonie gehad kunnen hebben in de periode vóórdat zij het voorschrift bij ontslag kregen. Het resultaat is dat dit de geschatte hazard ratios kan vertekenen en de causale interpretatie verder beperkt. Verder is katatonie gedefinieerd aan de hand van de ICD-10, waarbij de classificatie relatief snel al gesteld kan worden. Daarentegen is terugval van katatonie niet duidelijk gedefinieerd en ook niet hoe dit tijdens follow-up werd geëvalueerd. Tot slot werden patiënten die poliklinisch werden vervolgd waarschijnlijk intensiever gemonitord, waardoor terugval eerder werd gedetecteerd. Dit in combinatie met dat patiënten die poliklinisch (langdurig) vervolgd moeten worden over het algemeen ernstiger ziek zijn, kan hebben bijgedragen aan het hogere gerapporteerde terugvalpercentage in deze groep.
Hoe zal dit onderzoek ons vak veranderen?
Deze studie onderstreept het belang van een lange termijn behandelstrategie ter voorkoming van terugval van katatonie, wat frequent voorkomt. Of antipsychoticavoorschrift ten tijde van ontslag daar nu echt aan bijdraagt kun je niet goed concluderen op basis van deze studie en vereist een etiologisch model. Men dient nu ook zeker niet te denken dat alle antipsychotica geïndiceerd zijn bij katatonie. Met name haloperidol is geassocieerd met slechte uitkomsten bij katatonie en dient vermeden te worden,(2, 3) wat in de klinische praktijk nog te vaak wél wordt voorgeschreven bij katatonie.
Besproken artikel
- Pathak H, Susan Varghese S, Suhas S, Gunasekaran DM, Gowda GS, Muliyala KP, et al. Risk Factors for Catatonia Relapse in Psychotic and Affective Disorders. JAMA Psychiatry. 2025;82(10):1015-9.
Overige citaties
- Redon M, Virolle J, Montastruc F, Taïb S, Revet A, Da Costa J, et al. The use of antipsychotics in the treatment of catatonia: a systematic review. Eur Psychiatry. 2025;68(1):e48.
3. Connell J, Oldham M, Pandharipande P, Dittus RS, Wilson A, Mart M, et al. Malignant Catatonia: A Review for the Intensivist. Journal of Intensive Care Medicine. 2023;38(2):137-50.
