De GGZ vernieuwt meer dan we denken! DJP-redacteur en impact leader Tim van de Grift selecteerde zes projecten die zijn gefinancierd vanuit het ZonMw onderzoeksprogramma GGZ. Hij spreekt de mensen achter het project én beleidsmakers op deze thema’s. De projecten maken stuk voor stuk het verschil binnen belangrijke maatschappelijke en psychiatrische thema’s. Hier volgt deel 4 van de serie.
Chronische stress is een belangrijke risicofactor voor psychische problemen. Mensen in kwetsbare sociale omstandigheden hebben vaak een stapeling van stressoren, en daarmee een slechtere gezondheid. Huisarts en Pharos-onderzoeker Feia Hemke deed op wijkniveau onderzoek naar behoeftes van mensen met chronische stress en ontwikkelde een aanpak gericht op vroegsignalering en toeleiding tot ondersteuning en zorg. Een belangrijk inzicht was dat je voor écht werkzame interventies goed moet investeren in de samenwerking met bewoners.
Hemke werkt sinds 2021 als huisarts in de Utrechtse Wijk Overvecht, een wijk waar als sinds 2006 wordt gewerkt met een geïntegreerde aanpak van gezondheidsproblemen via de Krachtige Basiszorg. Samen met haar collega’s merkte ze dat het medisch model en de ggz voor veel van de psychiatrische hulpvragen van haar patiënten onvoldoende konden bieden. Een ggz-diagnose haalt de psychische klacht van de patiënt uit diens context en doet vaak te weinig recht aan de onderliggende sociale problematiek. Met de jaren zijn ze daarom steeds intensiever gaan samenwerken met het sociale domein. Deze aanpak geeft het team een bredere blik op de onderliggende sociale oorzaken en op de gevolgen die het heeft op chronische stress.
Participatief actieonderzoek
In de Utrechtse wijken Zuilen en Kanaleneiland en in de wijk Vollenhove in Zeist ging Hemke begin 2020 de wijken in met de vraag wat bewoners met chronische stress en professionals die hen helpen nodig hebben om goede zorg en ondersteuning te bieden. Het was snel duidelijk dat dit type onderzoek zich niet goed leent voor een gecontroleerde gerandomiseerde methode met kwantificeerbare uitkomsten. In plaats daarvan werkte het team met participatief actieonderzoek. Het onderzoek was participatief in de zin dat de vragen van bewoners centraal stonden: de uitgangsvraag voor het kwalitatief onderzoek was bijvoorbeeld ‘wat betekent chronische stress voor de buurtbewoners?’; maar ook: ‘wat zijn (vroege) levenservaringen die stress geven, en hoe komen mensen in een vicieuze cirkel van stress en sociale problemen?’. Het actie-element van het onderzoek bestond uit het samenwerken aan een gedeeld begrip van chronische stress en aan de co-creatie van passende interventies.
Sleutelpersonen
Omdat de doelgroep van het project kwetsbare personen bevat, zijn zij vaak moeilijk bereikbaar voor onderzoek en interventies. Gedurende het project werd duidelijk dat er een essentiële rol weggelegd is voor sleutelpersonen om groepen zoals vrouwen met een migratieachtergrond te bereiken. ‘Sleutelpersonen weten met de juiste taal en boodschap moeilijk bereikbare doelgroepen wél te bereiken’, aldus Hemke. Haar samenwerking met bijvoorbeeld vrouwengroepen ging uiteindelijk nog verder: één van de interventies, een mindfulness-programma, werd breed toegankelijk gemaakt door de sleutelfiguren als trainers te trainen.
Implementeren
Het verbreden van een psychiatrische hulpvraag naar sociale domeinen wordt al in veel huisartspraktijken toegepast, bijvoorbeeld via het 4D model. Maar ook het concept van chronische stress heeft veel toegevoegde waarde in de eerstelijn volgens Hemke. Chronische stress als idee is herkenbaar voor patiënt én zorgverlener. Het biedt de mogelijkheid voor educatie en geeft de patiënt inzicht in het belang van sociale interventies, maar het heeft tegelijkertijd ook een stevige biologische onderbouwing. Voor bredere implementatie ontwikkelde het team, naast de wijkinitiatieven, daarom ook praatplaten en educatieve filmpjes voor op Thuisarts.
De integrale benadering van preventie van psychische klachten, door bijvoorbeeld het verminderen van chronische stress, staat hoog op de agenda van beleidsmakers. Onderzoeksprojecten zoals deze liggen in de lijn van dit beleid: transdiagnostisch, preventiegericht en waar nodig buiten de ggz. Wat precies de effectiviteit is van de interventies van Hemke is (nog) niet goed aangetoond. ‘We willen meer effectstudies doen, maar omdat de doelgroep moeilijk te onderzoeken is met vragenlijsten moeten we pragmatisch zijn’, aldus Hemke. Evaluatie tot nu toe is voornamelijk kwalitatief gemeten.
Meer informatie over mentale gezondheid en chronische stress bij mensen in kwetsbare sociale omstandigheden is te vinden op de website van Pharos, net als alle ontwikkelde materialen van dit project.
