Psychoseherstel in perspectief: de ambivalente ervaring van medicatie

Waarom dit onderzoek?

Het gebruik van antipsychotica speelt een cruciale rol in de behandeling van een eerste psychose. Toch stopt een derde tot de helft van de patiënten binnen een jaar met het innemen van hun medicatie (1-5). Hoewel er verschillende onderzoeken zijn gedaan naar determinanten van therapietrouw, zoals het hebben van een jonge leeftijd of een gebrek aan ziekte-inzicht (6) is er nog geen onderzoek gedaan naar de vraag hoe patiënten zelf het gebruik van antipsychotica ervaren als onderdeel van hun herstelproces. Beter begrip hiervan zou kunnen bijdragen aan de arts-patiëntrelatie en kan daarmee misschien de therapietrouw bevorderen (7).

Onderzoeksdoel

Het doel van deze studie was het in kaart brengen van de eerste-persoonsperspectieven ten aanzien van antipsychoticagebruik bij personen die herstellen van een eerste psychotische episode.

Hoe werd dit onderzocht?

De onderzoekers verrichtten kwalitatieve interviews waarin zij open vragen stelden over de geleefde ervaring tijdens het psychoseherstel. De studie includeerde deelnemers die in de drie jaar daarvoor een eerste psychotische episode hadden doorgemaakt en tenminste twee maanden antipsychotica hadden gebruikt. De interviews werden geanalyseerd volgens de Interpretatieve Fenomenologische Analyse (IPA), een methode waarbij de onderzoekers de uitspraken van deelnemers thematisch interpreteerden en groepeerden. Het was hierbij van belang dat de onderzoekers hun bestaande ideeën en oordelen over herstel en medicatie zoveel mogelijk loslieten, zodat de thema’s die werden gevonden zoveel mogelijk voortkwamen uit de verhalen van deelnemers, in plaats van dat deze aan hen opgelegd werden. Er werden vijf thema’s geïdentificeerd die volgens de onderzoekers de kern van de geleefde ervaringen omvatten.

Belangrijkste resultaten

Er werden in totaal 14 deelnemers geïncludeerd, 10 mannen en vier vrouwen tussen de 22-56 jaar oud, allemaal met een schizofrenie spectrum stoornis. Uit de interviews werden vijf overkoepelende thema’s gevonden:

1. Antipsychotica als externe demping

Antipsychotica gebruik werd in verband gebracht met gedempte belevingen van gedachten, emoties en psychotische symptomen. Voor sommigen gaf dit rust, echter rapporteerde iets meer dan de helft van de deelnemers ook negatieve effecten van demping, zoals verminderde energie, meer slaperigheid en meer sedatie.

2. Veranderende realiteit

Deelnemers ervoeren verschillende werkelijkheden voor, tijdens en na hun psychose. Het herstelproces gaf een verandering in die werkelijkheden. Dit werd niet alleen als positief ervaren, sommigen ervoeren hun nieuwe werkelijkheid juist als vreemd of beangstigend.

Deze vervreemding gaf bij sommigen aanleiding tot twijfel aan de echtheid van iemands eigen ervaringen en gedachten.

3. Tempo van herstel

Bijna alle deelnemers reflecteerden op het tijdspad van hun herstel. Enkelen merkten snel effect, maar de meesten beschreven hun herstel als een langzaam en geleidelijk proces.

4. Impact op identiteit

Voor enkele deelnemers zorgde antipsychoticagebruik voor een andere identiteitszin. Waar sommigen voelden alsof zij er een ander persoon door werden, vond één deelnemer juist dat antipsychotica hem terugbracht naar zijn ware zelf. Daarnaast gaven negatieve associaties met antipsychoticagebruik bij sommigen aanleiding tot een verlaagd zelfbeeld of zelfstigma.

5. Komt het echt door antipsychotica?

De meerderheid van de deelnemers gaf aan moeite te hebben met het bepalen van de rol van antipsychotica in hun herstelproces. Er waren dan ook uiteenlopende belevingen van wat bepalende factoren waren in hun herstel: sommigen benadrukten de rol van andere factoren, zoals de aanwezigheid van anderen en gesprekken in de kliniek, anderen gaven aan dat het herstel primair vanuit henzelf kwam – los van de medicatie.

Klinische betekenis

Dit onderzoek laat zien dat herstellen van een eerste psychose met antipsychotica een complexe ervaring is, wat een verregaande impact heeft op hoe iemand zichzelf en de wereld ervaart. Eerder werd zo’n “ontologische transformatie”, een verandering van iemands belevingswereld, al in verband gebracht met psychotische belevingen (8), maar dit onderzoek toont aan dat dit ook kan optreden tijdens het herstelproces. Volgens dit onderzoek is herstel dan ook niet altijd hetzelfde als teruggaan naar hoe het was voordat de psychose optrad, maar kan het leiden tot een geheel nieuwe identiteit of realiteit. Dit is cruciaal voor behandelaren en naasten, omdat die vaak graag ‘terug’ willen naar een functioneringsniveau van voor de psychose.

Dit onderzoek legt met name de ambivalentie bloot die komt kijken bij medicatiegebruik en het herstellen van een psychose: de demping, verandering in realiteit en identiteit die antipsychotica teweeg kan brengen geeft voor sommigen positieve vormen van rust en stabiliteit. Anderzijds kan het bij anderen juist zorgen voor negatieve ervaringen van vervreemding of sedatie.

Vanuit richtlijnen en voorschrijvers wordt het belang van het gebruik en vooral het continueren van antipsychotica vaak benadrukt (9). Deze studie laat zien dat het in gesprekken over medicatie echter niet alleen moet gaan over de werking en bijwerkingen, maar ook over de invloed van medicatie op iemands identiteit, realiteit en de betekenisgeving ten aanzien van medicatie. Daarbij is het van belang dat er niet alleen gelet wordt op hoe deze factoren kunnen verschillen tussen individuen, maar ook op de interne ambivalentie die patiënten kunnen ervaren. Hoewel deze interne dynamiek erg belangrijk lijkt in de praktijk, blijft deze onderbelicht in deze studie.

De auteurs benoemen selectiebias als mogelijke beperking van de studie, omdat de deelnemers van de studie het eens waren met hun diagnose en in een dusdanig goede fase van hun herstel zaten dat zij konden reflecteren op hun ervaring daarvan. Hoewel de auteurs de diversiteit aan disciplines binnen hun onderzoeksgroep als een pluspunt beschouwen, valt het op dat ervaringsdeskundigen hier geen deel van uit maakten. Daarnaast zijn de resultaten niet teruggekoppeld aan de deelnemers, waardoor het risico bestaat dat dit de interpretaties van de onderzoekers niet overeenkomen met die van de deelnemers. Ondanks de beschreven inspanningen van de onderzoekers om deelnemers zoveel mogelijk regie te geven over welke thematiek er werd besproken, is het hierdoor lastig na te gaan of de persoonlijke perspectieven van de onderzoekers niet toch een rol hebben gespeeld in het afnemen en analyseren van de interviews.

Desondanks kunnen de verschillende thema’s die gevonden zijn in dit onderzoek dienen als inspiratie om minder vanzelfsprekende aspecten van iemands herstelproces met antipsychotica te bespreken. Een simpele eerste stap in de goede richting zou zijn om tijdens medicatieconsulten niet alleen bijwerkingen te bespreken, maar expliciet te onderzoeken wat voor betekenis antipsychotica heeft op andere levensgebieden. Dit kan bijvoorbeeld door te vragen naar veranderingen in de beleving van iemands eigen identiteit en werkelijkheid, waarbij specifiek gelet kan worden op vervreemding en zelfstigma.

Besproken artikel

Dijkstra SA, Rijkeboer J, Noordhof A, Boyette LL, Berendsen S, de Koning M, et al. Making Sense of Recovery From First Psychosis With Antipsychotic Medication: A Qualitative Phenomenological Study. Schizophr Bull. 2024 Nov 1;50(6):1508–20. doi: 10.1093/schbul/sbae104

Referenties

1. Caseiro O, Pérez-Iglesias R, Mata I, Martínez-Garcia O, Pelayo-Terán JM, Tabares-Seisdedos R, et al. Predicting relapse after a first episode of non-affective psychosis: A three-year follow-up study. J Psychiatr Res. 2012 Aug 1;46(8):1099–105. doi: 10.1016/j.jpsychires.2012.05.001
2. Coldham EL, Addington J, Addington D. Medication adherence of individuals with a first episode of psychosis. Acta Psychiatr Scand. 2002 Oct;106(4):286–90. doi: 10.1034/j.1600-0447.2002.02437.x
3. Kamali M, Kelly BD, Clarke M, Browne S, Gervin M, Kinsella A, et al. A prospective evaluation of adherence to medication in first episode schizophrenia. Eur Psychiatry J Assoc Eur Psychiatr. 2006 Jan;21(1):29–33. doi: 10.1016/j.eurpsy.2005.05.015
4. Perkins DO, Gu H, Weiden PJ, McEvoy JP, Hamer RM, Lieberman JA, et al. Predictors of treatment discontinuation and medication nonadherence in patients recovering from a first episode of schizophrenia, schizophreniform disorder, or schizoaffective disorder: a randomized, double-blind, flexible-dose, multicenter study. J Clin Psychiatry. 2008 Jan;69(1):106–13. doi: 10.4088/jcp.v69n0114
5. Raghavan V, Mohan G, Gopal S, Ramamurthy M, Rangaswamy T. Medication adherence in first-episode psychosis and its association with psychopathology. Indian J Psychiatry. 2019;61(4):342–6. doi: 10.4103/psychiatry.IndianJPsychiatry_148_17
6. El Abdellati K, De Picker L, Morrens M. Antipsychotic Treatment Failure: A Systematic Review on Risk Factors and Interventions for Treatment Adherence in Psychosis. Front Neurosci. 2020;14:531763. doi: 10.3389/fnins.2020.531763
7. Chang JG, Roh D, Kim CH. Association between Therapeutic Alliance and Adherence in Outpatient Schizophrenia Patients. Clin Psychopharmacol Neurosci Off Sci J Korean Coll Neuropsychopharmacol. 2019 May 31;17(2):273–8. doi: 10.9758/cpn.2019.17.2.273
8. Feyaerts J, Henriksen MG, Vanheule S, Myin-Germeys I, Sass LA. Delusions beyond beliefs: a critical overview of diagnostic, aetiological, and therapeutic schizophrenia research from a clinical-phenomenological perspective. Lancet Psychiatry. 2021 Mar;8(3):237–49. doi: 10.1016/S2215-0366(20)30460-0
9. Cooper RE, Hanratty É, Morant N, Moncrieff J. Mental health professionals’ views and experiences of antipsychotic reduction and discontinuation. PLOS ONE. 2019 Jun 20;14(6):e0218711. doi: 10.1371/journal.pone.0218711