Een basisinkomen als psychische interventie

Auteurs: Angela Carlier en Junus van der Wal

 

Er worden positieve effecten gezien van het verstrekken van een basisinkomen aan kwetsbare jongeren, daklozen en mensen met een laag inkomen. Toch is er veel kritiek. Het is duur en het zou mensen niet stimuleren om zelf aan het werk te gaan. In dit stuk bespreken we een aantal voorbeelden van hoe het basiskomen wordt ingezet en bespreken we of er wetenschappelijke onderbouwing is om het basisinkomen te verantwoorden.

 

Het basisinkomen is een concept waarbij de overheid zijn burgers een onvoorwaardelijk inkomen uitbetaald. Uit verschillende proeven, o.a. in Amerika, Mexico, en Finland blijkt dat het mentaal en fysiek welzijn verbeterd als mensen een basisinkomen ontvangen.

 

Ook in Nederland worden proeven gedaan met het basisinkomen. Een voorbeeld is Bouwdepot, een project waarbij zwerfjongeren een jaar lang een basisinkomen wordt aangeboden zodat zij stappen kunnen zetten om hun toekomst op te bouwen. Een ander project, onlangs beschreven in Trouw, verstrekte een basisinkomen aan veertien forensische patiënten woonachtig in Den Helder met een psychiatrische ziekte waaronder verslaving. Het doel: financiële rust creëren zodat er ruimte komt. Zowel mentale ruimte als fysieke ruimte om bezig te zijn met gezondheid, gezin en omgeving. Er waren ook critici, zo zou het project gewelddadig gedrag belonen en zorgen voor minder motivatie om zelf aan het werk te gaan. De uitkomsten van het project waren positief, volgens initiatiefnemer Irene Veldhuis verbeterde van alle deelnemers hun kwaliteit van leven. Het risico op een delict nam af met 24%, gemeten middels risicotaxaties. Vijf deelnemers hadden geen zorg meer nodig van de GGZ.

 

Wetenschappelijk gezien zijn er sterke aanwijzingen dat leven in armoede geassocieerd is met een slechtere mentale gezondheid.1,2 Zo kan armoede zorgen voor stress en gevoelens van onzekerheid vanwege financiële zorgen en daarnaast kan het bijvoorbeeld negatief van invloed zijn op je woonomstandigheden wat ook weer voor meer stress kan zorgen.2 Tegelijkertijd kan het ook andersom werken: het hebben van een mentale aandoening kan een negatieve invloed hebben op je sociaaleconomische positie. Bijvoorbeeld doordat schoolprestaties achterblijven, of omdat de arbeidsparticipatie verminderd.2,3,4 Doordat armoede en mentale gezondheid zo op elkaar in werken, kan het voor mensen lastig zijn om eigenhandig uit een dergelijke kwetsbare positie te komen.2

 

Het lijkt dan ook logisch dat onvoorwaardelijke inkomenssteun, bijvoorbeeld in de vorm van een basisinkomen, mensen kan helpen om uit een negatieve spiraal van financiële zorgen en mentale problemen te breken. Er is steeds meer bekend over de effecten van een verandering van inkomen op mentale gezondheid.5,6 Een recente meta-analyse van gerandomiseerde en niet-gerandomiseerde vergelijkende studies liet bijvoorbeeld zien dat een toename van besteedbaar inkomen leidt tot een bescheiden verbetering van psychische klachten, gemeten met vragenlijsten als de CES-D of GHQ, waarbij een nog wat groter effect werd gezien als mensen daarbij over een armoedegrens werden getrokken.5 Een aansprekend voorbeeld uit deze meta-analyse is de studie Costello et al. uit de Verenigde Staten.7 Zij onderzochten de impact van het ontvangen van inkomenssteun door Inheemse gezinnen als gevolg van de opening van een casino in hun reservaat. In een natuurlijk experiment werden kinderen uit Inheemse gezinnen gevolgd tot jongvolwassen leeftijd en vergeleken met kinderen uit niet-Inheemse gezinnen uit dezelfde regio. Het aanvullend inkomen voor Inheemse gezinnen bestond uit een bedrag tussen de 500 en 9000 dollar op jaarbasis en de kinderen werden gevolgd tot hun 21e. De studie liet zien dat kinderen uit gezinnen die een aanvullend inkomen ontvingen, minder last hadden van psychiatrische ziekte en verslaving op jongvolwassen leeftijd ten opzichte van kinderen die dit niet kregen. De grootste verlaging van het risico werd gezien voor alcohol en cannabis misbruik. Omgekeerde effecten worden ook gevonden, zo beschrijft een (scoping) review uit 2020 een studie waarbij inkomenssteun in Alaska, uitgekeerd als dividend uit het Alaska Permanent Fund dat olieopbrengsten in de staat verdeeld onder de inwoners, samenhing met een toename van middelgebruik direct na een dergelijke uitkering.6 Wetenschappelijke studies naar de effecten van invoering van het basisinkomen zijn beperkt, simpelweg omdat het basisinkomen nog bijna nergens is ingevoerd.

 

Samenvattend zijn we voorzichtig enthousiast over het basisinkomen als psychische interventie. Bekend is dat inkomen en mentale gezondheid sterk aan elkaar gerelateerd zijn. Het beperkte aantal studies dat aanwezig is, wijst grotendeels op een positieve invloed van inkomenssteun (al dan niet middels een basisinkomen) op mentale gezondheid. Tegelijkertijd lijken deze effecten ook context afhankelijk te zijn: onder welke voorwaarden wordt het inkomen gegeven en welke andere steun is er omheen? De proef in Den Helder met forensische patiënten verdient navolging. Het is belangrijk om dit soort projecten te combineren met een gedegen wetenschappelijke evaluatie. Gedacht kan worden aan het vergelijken van gemeenten waarin wel/geen pilot wordt uitgevoerd en zo de effecten bemeten op sociaal vlak en psychische en lichamelijke gezondheid. Van belang is om ook de kosteneffectiviteit te meten: In het Trouw artikel over de situatie in Den Helder wordt geschetst dat meerdere patiënten nu niet meer in specialistische zorg zijn, dit bespaart een hoop! Kortom, we kijken reikhalzend uit naar toekomstige pilots met het basisinkomen in de GGZ.

 

Referenties

  1. Lorant V. Socioeconomic Inequalities in Depression: A Meta-Analysis. Am J Epidemiol 2003; 157: 98–112.
  2. Ridley M, Rao G, Schilbach F, Patel V. Poverty, depression, and anxiety: Causal evidence and mechanisms. Science (80- ) 2020; 370: eaay0214.
  3. de Lijster JM, Dieleman GC, Utens EMWJ, et al. Social and academic functioning in adolescents with anxiety disorders: A systematic review. J Affect Disord 2018; 230: 108–17.
  4. Plana-Ripoll O, Weye N, Knudsen AK, et al. The association between mental disorders and subsequent years of working life: a Danish population-based cohort study. The Lancet Psychiatry 2023; 10: 30–9.
  5. Thomson RM, Igelström E, Purba AK, et al. How do income changes impact on mental health and wellbeing for working-age adults? A systematic review and meta-analysis. Lancet Public Heal 2022; 7: e515–28.
  6. Gibson M, Hearty W, Craig P. The public health effects of interventions similar to basic income: a scoping review. Lancet Public Heal 2020; 5: e165–76.
  7. Costello EJ. Association of Family Income Supplements in Adolescence With Development of Psychiatric and Substance Use Disorders in Adulthood Among an American Indian Population. JAMA 2010; 303: 1954.

De auteur

Angela Carlier

Angela Carlier

Meer van deze auteur

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Ontvang wekelijks een update over de nieuwste artikelen van De jonge psychiater

Gerelateerde artikelen
Opmerking
Opmerking
Hoe zou je deze pagina willen beoordelen?
Heb je een opbouwende opmerking?
Volgende
Laat je e-mailadres achter als we contact met je mogen opnemen over je feedback
Terug
Inzenden
Bedankt voor het achterlaten van je opmerking!