Introductie
Multimorbiditeit – het gelijktijdig voorkomen van meerdere chronische aandoeningen – wordt vaak automatisch geassocieerd met oudere patiënten. Toch moeten we hierbij óók denken aan mensen met een ernstige psychiatrische aandoening, zoals wordt benadrukt in de recent verschenen landelijke leidraad Behandeling van patiënten met multimorbiditeit op de polikliniek, gepubliceerd in maart 2025 door de Federatie Medisch Specialisten. Daarin wordt expliciet benoemd dat patiënten met psychiatrische aandoeningen vaker gelijktijdig fysieke aandoeningen hebben en hier ook aandacht voor moet zijn. Maar hoe groot is dit probleem eigenlijk? Het meest recente systematische review en meta-analyse in The Lancet Psychiatry (2024) laat zien dat multimorbiditeit bij mensen met een ernstige psychiatrische aandoening niet alleen veel voorkomt, maar ook al op relatief jonge leeftijd.
Hoe werd dit onderzocht?
De onderzoekers voerden een systematisch review en meta-analyse uit volgens de PRISMA-richtlijnen. Studies met de volgende inclusiecriteria werden geselecteerd: 1) een observationeel studiedesign; 2) een populatie bestaande uit hoofdzakelijk volwassenen, gediagnosticeerd met een schizofreniespectrumstoornis of bipolaire stoornis; en 3) bepaling van het voorkomen van somatische en/of psychiatrische multimorbiditeit. Somatische multimorbiditeit werd gedefinieerd als het hebben van twee of meer chronische aandoeningen tegelijkertijd, en psychiatrische multimorbiditeit werd gedefinieerd als het voorkomen van drie of meer psychiatrische diagnoses (inclusief de primaire psychiatrische aandoening).
De primaire uitkomst was de prevalentie van somatische multimorbiditeit ten opzichte van mensen zonder een psychiatrische aandoening, uitgedrukt in een odds ratio (OR). Dit werd berekend met een random-effects analyse op basis van alle studies met een case-control opzet.
De secundaire uitkomst was de absolute prevalentie van somatische en psychiatrische multimorbiditeit in mensen met een ernstige psychiatrische stoornis, gebaseerd op alle studies met cross-sectionele data. Om de invloed van demografische, diagnostische, en methodologische factoren te onderzoeken, voerden de auteurs verschillende sensitiviteits- en meta-regressie-analyses uit, waaronder stratificatie op leeftijd (≤40 jaar en > 40 jaar).
Wat kwam eruit?
Er werden 82 observationele studies geïncludeerd, met in totaal 1.623.773 deelnemers met ernstige psychiatrische aandoeningen, waarvan 1.233.561 een schizofreniespectrumstoornis had en 318.585 een bipolaire stoornis. Van de 75 studies met unieke deelnemers waren er 32 populatiecohorten en 43 klinische samples. De gemiddelde leeftijd van de mensen met een ernstige psychiatrische aandoening was 47,9 jaar, en de ratio man:vrouw was 37:63.
De belangrijkste bevinding was dat mensen met een ernstige psychiatrische aandoening ruim twee keer zoveel kans hebben op somatische multimorbiditeit vergeleken met mensen zonder een psychiatrische diagnose (OR = 2,40; 95% Confidence interval (CI) 1,57 – 3,65; n ernstige psychiatrische stoornissen/ncontroles = 116.812/5.204.184; p = 0,0009). Verder bleek de absolute prevalentie in mensen met een ernstige psychiatrische aandoening 25% voor somatische multimorbiditeit, en 14% voor psychiatrische multimorbiditeit.
Opvallend was dat de kans op somatische multimorbiditeit nog veel hoger was bij jongere patiënten: bij individuen met een gemiddelde leeftijd van 40 jaar of jonger was de OR 3.99 (95% CI = 1,43 – 11,10), tegenover 1,55 bij oudere patiënten (95% CI = 0,96 – 2,51). Deze subgroep-analyse was gebaseerd op drie studies, met in totaal 9.217 mensen van 40 jaar of jonger met een psychiatrische aandoening.
Klinische betekenis
Deze grootschalige meta-analyse is de eerste die zowel de prevalentie van somatische als psychiatrische multimorbiditeit bij ernstige psychiatrische aandoeningen systematisch in kaart brengt. De bevindingen laten zien dat dit veel voorkomt, en onderstrepen de complexe gezondheidsproblematiek waarmee deze populatie te maken heeft.
De auteurs benadrukken het belang van de brede blik vanuit multimorbiditeit waarbij de totale complexiteit van de individuele patiënt wordt meegenomen, in tegenstelling tot het traditionele comorbiditeitsdenken wat vooral focust op specifieke koppels van ziekten. In de psychiatrie is dat een noodzakelijke denkomslag, de meeste patiënten kampen namelijk niet met één probleem, maar met een verweven netwerk van psychische én lichamelijke aandoeningen. Denk bijvoorbeeld aan een 44-jarige man met schizofrenie, diabetes type 2, hypertensie en chronische nierinsufficiëntie. Zijn psychiatrische klachten ondermijnen therapietrouw en zelfzorg, terwijl zijn somatische aandoeningen zijn psychisch functioneren verslechteren. Multimorbiditeit zou expliciet aandacht moeten krijgen in interventiestudies. Nu worden patiënten met meerdere aandoeningen vaak uitgesloten van klinische trials, waardoor behandelrichtlijnen gebaseerd zijn op een enkelvoudig ziektemodel dat onvoldoende aansluit bij de realiteit in de praktijk.
Daarnaast maakt deze studie duidelijk dat deze meervoudige gezondheidsproblematiek al vroeg begint, bij een deel zelfs al vóór hun veertigste. Dit wijst op een zorgwekkende fenomeen: patiënten worden op relatief jonge leeftijd geconfronteerd met een hoge cumulatieve ziektelast. Er is bekend dat er een aanzienlijk verschil in levensverwachting bestaat tussen mensen met en zonder ernstige psychiatrische aandoeningen, en deze bevindingen suggereren dat deze kloof mogelijk al vroeg ontstaat. Hierbij spelen waarschijnlijk meerdere factoren een rol; zowel niet-beïnvloedbare factoren, zoals genetische en socioculturele invloeden, als beïnvloedbare factoren, zoals leefstijl en medicatiegebruik (The Lancet Psychiatry Commission, 2019).
Multimorbiditeit vergroot de gezondheidsverschillen tussen mensen met, en mensen zonder psychiatrische aandoening, en een geïntegreerd, multidisciplinair zorgmodel is essentieel om dat tegen te gaan. Deze complexe combinatie van aandoeningen verdient een centrale plaats in toekomstig psychiatrisch onderzoek én in de ontwikkeling van behandelrichtlijnen.
Besproken artikel
Halstead, S., Cao, C., Mohr, G. H., Ebdrup, B. H., Pillinger, T., McCutcheon, R. A., Firth, J., Siskind, D., & Warren, N. (2024). “Prevalence of multimorbidity in people with and without severe mental illness: A systematic review and meta-analysis”. The Lancet Psychiatry, 11(6), 431–442. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(24)00091-9.
Referenties
Federatie Medisch Specialisten. Leidraad behandeling van patiënten met multimorbiditeit op de polikliniek. Richtlijnendatabase. 2025. https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/leidraad_behandeling_van_pati_nten_met_multimorbiditeit_op_de_polikliniek/startpagina_leidraad_behandeling_van_pati_nten_met_multimorbiditeit_op_de_polikliniek.html
The Lancet Psychiatry Commission. “A blueprint for protecting physical health in people with mental illness”. The Lancet Psychiatry, 2019; 6(8):675–712. https://doi.org/doi:10.1016/S2215-0366(19)30132-4.
